HOME arrow INFO arrow Over Amsab-ISG arrow Geschiedenis
Geschiedenis PDF Afdrukken E-mail

Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis vzw werd gesticht in 1980 door Herman Balthazar en Wouter Steenhaut, beiden verbonden aan het toenmalige Seminarie voor Nieuwste Tijden van de Universiteit Gent.

In 1985 werd Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis decretaal erkend door de Vlaamse Gemeenschap. Deze erkenning bezorgde het centrum een eerste structurele financiële basis. Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis groeide rechtstreeks uit het in 1964 opgerichte BSP-archief Gent-Eeklo, het erfgoed van de Gentse socialistische beweging en beschouwt het Nationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (1937-1940) als zijn historische voorganger.

Gebrek aan bronnenmateriaal lag aan de basis van het ontstaan van Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis. De Universiteit van Gent werd in de jaren 1960, bij het ontwikkelen van hedendaagse geschiedenis als nieuw deelterrein, geconfronteerd met de rampzalige archiefsituatie van de socialistische arbeidersbeweging(en) in Vlaanderen en België.

Professor Jan Dhondt van het Seminarie voor Nieuwste Tijden spoorde zijn studenten aan op zoek te gaan naar originele documenten vanuit de hoop dat niet alle archieven waren vernietigd of verdwenen door gebrek aan interesse.

De erfgoedwereld van de jaren 1960 en 1970 – het begrip bestond toen nog niet – was niet in staat in te spelen op de nieuwe ontwikkelingen in het onderzoek. De archiefwetgeving werkte die situatie in de hand aangezien de archiefwet van 24 juni 1955 bepaalde dat de algemene rijksarchivaris enkel controle kon uitoefenen op de bewaring van archieven van rijksinstellingen of van openbare besturen. Met privé-instellingen of personen kon wel via een schriftelijke overeenkomst de bewaring en de consultatie van hun archieven geregeld worden, maar die mogelijkheid werd door weinig politici benut en nog minder door politieke, syndicale of ziekenfondsorganisaties.

Op 6 september 1979 nam de Gentse Socialistische Partij (SP) de beslissing het historisch erfgoed van de beweging in eigendom over te dragen aan de vzw die op 23 mei 1980 werd gesticht door Herman Balthazar en Wouter Steenhaut, beiden verbonden aan het toenmalige Seminarie voor Nieuwste Tijden van de Universiteit Gent: het Archief en Museum van de Socialistische Arbeidersbeweging (A.M.S.A.B.) De doelstellingen van Amsab waren: verzamelen en beheren van geschreven, gedrukte en audiovisuele documenten en van materiële relicten uit het verleden en heden van de socialistische beweging in Vlaanderen: organiseren en promoveren van dienstverlenende taken zoals ordenen van archieven, inrichten van vaste en reizende tentoonstellingen, uitbouwen van een museum, ter beschikking stellen van didactisch materiaal, publiceren van documenten en studies, inrichten van studie- en vormingscycli (art.3 Statuten).

Om van start te gaan met de uitbouw van een archief rond de verzamelde documenten van de socialistische beweging, werden met de hulp van verschillende tewerkstellingsstelsels de eerste projecten ingediend. Ze waren alle gericht op een actieve archiefprospectie. AMSAB geraakte meer en meer bekend onder meer door de organisatie van rondreizende tentoonstellingen en de uitgave van reprints van oude socialistische affiches en deed zo het tij bij socialistische organisaties en particulieren keren. Gezien de heel beperkte middelen waarover de instelling beschikte – de overheidssubsidie bedroeg toen slechts 600.000 frank per jaar – een aanzienlijk resultaat.

De voor die tijd logische formulering ‘het heden en verleden van de socialistische beweging in Vlaanderen’ bleek echter al snel onhoudbaar. AMSAB kreeg archieven binnen uit heel België en uit andere organisaties en bewegingen dan deze van de (traditionele) socialistische zuil. In het taalgebruik en de contacten met andere linkse organisaties (zoals KP, RAL, Amada)(1) werd de bepaling ‘socialistische bewegingen’ voorgesteld als te interpreteren ‘in de breedste betekenis van het woord’.

De staatshervorming van 1980, waarmee de bevoegdheid over cultuur naar de gemeenschappen werd overgeheveld, bood de mogelijkheid om een autonome Vlaamse erfgoedpolitiek te ontwikkelen. Toch was ten tijde van de oprichting van het AMSAB het denkkader nog in hoge mate Belgisch. De overgrote meerderheid van de socialistische organisaties behield een federale structuur; enkel de scheiding van de Belgische Socialistische Partij (BSP) was een feit. Zelfs vandaag leeft er nog een gevoel van onbehagen over de manier waarop de verdeling van het erfgoed van de BSP tussen de Franstalige en Nederlandstalige vleugel is gebeurd. De zeer rijke en schitterende bibliotheek bleef op de oude locatie in Brussel. Het gezamenlijk beheer ervan bleef echter dode letter. Het BSP-archief werd opgesplitst volgens taal – een absoluut onwetenschappelijk criterium – en op regionale basis. Voor de pioniers van AMSAB, gedreven door de nood om het historische patrimonium te redden, was dat ‘gemarchandeer’ een heel pijnlijke ervaring. Maar zij leerden ook een paar belangrijke lessen. De eerste les was de nood aan een grotere sensibilisering: niet iedereen bleek overtuigd van de waarde van dit erfgoed. Er moesten initiatieven komen die het ruimst denkbare publiek zouden opwarmen voor de waarde van het verleden. Ook de tweede les was duidelijk: onafhankelijk historisch centrum betekende een onafhankelijke overheidsfinanciering. Er moest dus dringend werk worden gemaakt van een erkenning en een navenante subsidiëring

Ondertussen was langs katholieke kant in grote lijnen een soortgelijke evolutie merkbaar, gevoed door een identieke historische bekommernis en een wetenschappelijke en onafhankelijke benadering. Ook in Vlaams-nationale kringen voltrok zich een vergelijkbaar proces. In 1982 werd met de oprichting van het Liberaal Archief het volledige maatschappelijk-filosofische veld gedekt. Het initiatief van de provincie Oost-Vlaanderen om een Museum van de Vlaamse Sociale Strijd op te richten maakt deel uit van dezelfde nieuwe interesse voor het Vlaamse en sociale verleden.

Hoe interessant en vruchtbaar deze evolutie ook was, financieel had Amsab een te magere basis. Het was wachten op een wetgevend initiatief om de instelling structurele toekomstkansen te geven. De aandacht binnen historisch-wetenschappelijke kringen voor het erfgoed van maatschappelijk-filosofische bewegingen – in samenhang met de eerste stappen naar een autonome cultuurpolitiek in Vlaanderen – wist de interesse te wekken van een nieuwe generatie Vlaamse politici. De Vlaamse regering – in die jaren nog proportioneel samengesteld – kon worden overtuigd van de noodzaak om de vier centra een decretale erkenning en de daarmee gepaard gaande permanente financiering te geven. De wettelijke basis hiervan was het decreet van 27 juni 1985 ‘houdende erkenning en subsidiëring van privaatrechtelijke Nederlandstalige archief- en documentatiecentra’.

De nationale doorbraak van AMSAB kwam er in 1985 met twee opvallende tentoonstellingen. De eerste, Een terugblik. Een eeuw socialisme, werd georganiseerd in de Koninklijke Bibliotheek te Brussel, naar aanleiding van de honderdste verjaardag van de BWP/BSP. De tweede tentoonstelling De Rode Verleiding. Een eeuw socialistische affiches vond plaats in Gent in het kader van het Museum van de Vlaamse Sociale Strijd.

Na 1985 breidde de activiteit van AMSAB zich op alle niveaus en in snel tempo uit. In 1988 werd met de steun van de Louis Major Stichting het Antwerpse filiaal Amsab-Centrum Louis Major geopend. Dit centrum had als doel de archieven uit de nalatenschap van deze syndicale leider te beheren, en de prospectie en verwerving van archieven in de provincie Antwerpen te stimuleren. Maar ook internationaal ging AMSAB zich steeds meer manifesteren. Dat gebeurde vooral in de schoot van de International Association of Labour History Institutions, waarvan AMSAB van 1997 tot 2002 het voorzitterschap waarnam. Amsab werd ook coördinator van internationale projecten, onder meer over de geschiedenis van 1 Mei (1986-1991) en over het Internationaal Verbond van Vrije Vakverenigingen (1995-2001).

Een tweede doorbraak beleefde AMSAB in 1992 met het terugvinden en de restitutie in 2002 van de Belgische archieven die tijdens de Tweede Wereldoorlog waren gestolen door de Duitse bezetter en uiteindelijk terechtgekomen in het Bijzonder Staatsarchief in Moskou. Het was de welverdiende kroon op jarenlang werk. Al sinds de jaren 1970 was AMSAB op zoek naar de verloren gewaande archieven en collecties van onder meer het Nationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, de historische voorloper (1937-1940) van AMSAB.

In het begin van de jaren 1990 kwam AMSAB in een nieuwe ontwikkelingsfase terecht. Op korte tijd was het onderzoeksveld ruimer geworden. Op heel wat materiaal dat door AMSAB werd verworven, was – zelfs in de meest rekbare interpretatie van het begrip – de omschrijving ‘socialistische bewegingen’ niet meer van toepassing, het betrof archieven van nieuwe sociale bewegingen: holebigroepen, derdewereldcomités, vrouwen-, milieu- en vredesbewegingen, en nog later de andersglobalistische bewegingen. Opnieuw drong een nieuwe invulling van de naam en de doelstellingen zich op.

Op 15 november 1999 beslisten de Raad van Bestuur en de Algemene Vergadering na grondige overwegingen tot een naamswijziging. Het letterwoord Amsab werd behouden en als nieuw logo gebruikt. De oude benaming ‘Archief en Museum van de Socialistische Arbeidersbeweging’ werd vervangen door de nieuwe titel Instituut voor Sociale Geschiedenis. Met het letterwoord Amsab bleven de roots duidelijk, terwijl de nieuwe naam aansloot bij het vooroorlogse Nationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en het nieuwe uitgebreide werkingsgebied.

Omdat de activiteiten van Amsab-ISG behoorlijk waren uitgebreid, beslisten de beleidsorganen om ook de doelstellingen te herformuleren:

  • Het veiligstellen en bewaren van het erfgoed van maatschappelijk progressieve en sociaal-emancipatorische organisaties en personen in België.
  • Het beheren van dit patrimonium en het ontsluiten ten behoeve van elke geïnteresseerde.
  • Het stimuleren en ontwikkelen van wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de sociale geschiedenis.
  • Het verspreiden van de resultaten van dit onderzoek bij een zo ruim mogelijk publiek.

De nieuwe Vlaamse regering die in 1999 aantrad zorgde voor een sterke stimulans van de erfgoedsector. Na vele jaren waarin armoe troef was, kwam er een gunstige financiële structuur en kreeg onze sector plots een uitzicht op betere tijden en, wellicht nog belangrijker, de interesse van de media en van het publiek hebben vele sluimerende initiatieven tot leven gewekt.

Door het decreet op de privaatrechtelijke culturele archiefwerking, dat op 19 juli 2002 door het Vlaams Parlement werd goedgekeurd, werd de erkenning van de vier archief- en documentatiecentra op basis van maatschappelijk-filosofische stromingen bestendigd en hun financiële stabiliteit gewaarborgd en versterkt. Dit decreet voorzag ook dat er voortaan wordt gewerkt met beleidsperioden van vijf jaar en dat voor elke beleidsperiode een beleidsplan moet worden opgesteld. Tegelijkertijd werd ook de opdracht van de vier centra uitgebreid. Amsab-ISG is voortaan – samen met KADOC(2), Liberaal Archief en ADVN(3) – verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het beheer van de Archiefbank Vlaanderen om de kennis en het gebruik van het private archief in Vlaanderen te stimuleren. Het archiefdecreet van 2002 bleek echter niet stabiel en was niet in staat om een antwoord te bieden aan de nieuwe noden binnen de erfgoedsector. Van daar de noodzaak aan een globaal cultureel erfgoeddecreet dat op 23 mei 2008 door het Vlaams Parlement werd goedgekeurd.
Dit nieuwe decreet creëert ook nieuwe mogelijkheden en schept een uitdagend kader voor de toekomst waarin, zoals we met Amsab-ISG voluit beamen, samenwerking en netwerking centraal zullen staan.

 

(1) Kommunistische Partij, Revolutionaire Arbeidersliga, Alle Macht aan de Arbeiders.
(2) Kadoc Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving
(3) Archief en Documentatiecentrum van het Vlaams Nationalisme.

Lees een uitgebreid artikel over de geschiedenis van Amsab-ISG !  pdfbutton