Brood & Rozen, (2013)3 PDF Afdrukken E-mail
Image 


Bestellen


Edito
Paule Verbruggen
pp. 2-3

Bijdrage
Tommaso Milani 
De metamorfose van een socialist Hendrik de Man en de Eerste Wereldoorlog als een politiek laboratorium 
pp. 5-31

Bijdrage
Jan Willem Stutje
Peter Weissâ?? Trotzki im Exil. Theater als uitdaging aan de macht 
pp. 33-55

Opgemerkt
Herman Balthazar
Epos van een arbeiderspaleis. Vooruit van volkshuis tot Vlaams cultuurcentrum 
pp. 56-63 

Opgemerkt
Freddy Vancraeynest
De burgerij saneerde, de arbeider migreerde. Gent 1880-1888: het Zollikofer-De Vigneplan kritisch bekeken 
pp. 65-77

Collectie

Sofie Vrielynck
Het archief van Frans Buyens
pp. 78-82 

Recensie
Marjolein Schepers
HANS VANDECANDELAERE, In Brussel. Een reis door de wereld
pp. 83-87



De metamorfose van een socialist Hendrik de Man en de Eerste Wereldoorlog als een politiek laboratorium

Tommaso Milani, London School of Economics and Political Science

De socialistische intellectueel Hendrik de Man (1885-1953) streed tijdens de Eerste Wereldoorlog als vrijwilliger aan het front. De oorlog heeft een enorme invloed uitgeoefend op zijn politieke denken. Dit artikel besteedt aandacht aan de meest significante veranderingen die zich in de nasleep van de oorlog in het denken van de Man manifesteerden. Ze kunnen in grote lijnen samengevat worden als de omschakeling van een door het marxisme ge??nspireerde materialistische en deterministische opvatting van de samenleving naar een meer genuanceerde visie, waarbij politieke conflicten geen zuivere afspiegeling vormen van economische tegenstellingen. Na bezoeken aan Rusland en de Verenigde Staten concludeerde de Man dat alleen de liberale democratie, ondanks haar tekortkomingen, ervoor kan zorgen dat het socialisme zich kan ontplooien. Hij geraakte er bovendien van overtuigd dat de echte vaderlandsliefde en de geest van zelfopoffering waarvan gewone soldaten wereldwijd hadden blijk gegeven, de hoekstenen konden vormen van een nieuwe socialistische ideologie, die hij in de daaropvolgende jaren ging propageren.

The Metamorphosis of a Socialist. Hendrik de Man and the First World War as a Political Laboratory

Tommaso Milani, London School of Economics and Political Science

Hendrik de Man (1885-1953), a Belgian socialist intellectual, served as a volunteer at the front in the First World War. The war has marked a major shift in his political thought. This article highlights the most significant political ideas which de Man developed in the aftermath of the conflict. By and large, they represented a shift from a materialist, deterministic and basically Marxist conception of society to a more balanced view, whereby political conflicts do not merely mirror economic cleavages. After having visited Russia and the United States, he concluded that only liberal democracy, despite its shortcomings, provided a firm basis on which socialism can flourish. Moreover, he became convinced that the genuine patriotism and spirit of self-sacrifice which ordinary soldiers had displayed around the world, could be the cornerstone of a new socialist ideology, which he was to promote in the subsequent years.

La m??tamorphose dâ??un socialiste. Henri de Man et la Premi?¨re Guerre Mondiale comme laboratoire politique

Tommaso Milani, London School of Economics and Political Science

Lâ??intellectuel socialiste Henri de Man (1885-1953) se porta volontaire sur le front pendant la Premi?¨re Guerre mondiale et celle-ci exer?§a une influence consid??rable sur sa pens??e politique. Cette contribution est consacr??e aux bouleversements les plus significatifs dans la pens??e de de Man, induits par cette guerre. A gros traits, nous pouvons r??sumer ceux-ci comme le passage dâ??une conception de la soci??t?? d??terministe et mat??rialiste inspir??e du marxisme, vers une vision plus nuanc??e, o?? les conflits politiques ne sont pas un pur reflet des contradictions ??conomiques. Suite ?  des visites effectu??es en Russie et aux Etats-Unis, de Man conclut que seule la d??mocratie lib??rale, en d??pit de ses carences, est en mesure de permettre lâ????panouissement du socialisme. Il acquit par ailleurs la conviction que le v??ritable patriotisme et lâ??esprit de sacrifice dont de simples soldats avaient fait montre dans le monde entier, pouvaient constituer les pierres angulaires dâ??une nouvelle id??ologie socialiste, quâ??il sâ??emploiera ?  propager au cours des ann??es ult??rieures.



Peter Weissâ?? Trotzki im Exil. Theater als uitdaging aan de macht

Jan Willem Stutje, biograaf

Peter Weiss werd in 1916 bij Berlijn geboren. Hij verwierf bekendheid met zijn romans Abschied von den Eltern en Fluchtpunkt. Wereldberoemd werd hij met het toneelstuk De vervolging van en de moord op Jean-Paul Marat opgevoerd door het toneelgezelschap van het krankzinnigengesticht van Charenton onder leiding van de heer de Sade. Het stuk werd ook in Belgi?? op de planken gebracht. Die Ermittlung, Weissâ?? oratorium over het Auschwitzproces dat in 1965 in Frankfurt am Main plaatsvond, trok eveneens wereldwijd de aandacht. De voorstelling reikte volgens de beroemde regisseur Erwin Piscator â??dieper dan het ondragelijkeâ??. Weiss woonde zijn leven lang in ballingschap in Stockholm, de plaats waar hij kort voor de oorlog als Jood zijn toevlucht had gezocht. In de jaren 1960 werd hij een graag geziene gast in Oost-Berlijn, tot hij in 1970 het ketterse Trotzki im Exil publiceerde. Hij schreef het als een lang ingehouden roep om vrijheid, snakkend naar adem te midden van de beklemmende bekrompenheid van de communistische Deutsche Demokratische Republik (DDR). De machthebbers antwoordden met een boycot. Alleen in zeer kleine kring was bekend dat Weiss bij het schrijven van het stuk en bij het gevecht met de Oost-Duitse cultuurpausen in nauw contact stond met de Belg Ernest Mandel (1923-1995), een vooraanstaande marxistische theoreticus en een van de leiders van de trotskistische Vierde Internationale. In deze bijdrage wordt daarover voor het eerst bericht.

Trotzki im Exil (Peter Weiss). Theatre that Defies the Authorities

Jan Willem Stutje, biographer

Peter Weiss was born close to Berlin, in 1916. He became known for his novels, Abschied von den Eltern and Fluchtpunkt, and internationally famous for writing the play The persecution and assassination of Jean-Paul Marat, as performed by the inmates of the asylum of Charenton under the direction of the Marquis de Sade. It was performed in Belgium too. Also, Die Ermittlung, his oratorio based on the Frankfurt Auschwitz Trial (1965) received worldwide attention. According to the famous director Erwin Piscator the performance was of such quality that it was â??beyond enduranceâ??. As a Jew, Weiss went into exile just before the Second World War and spent the rest of his life in Stockholm. In the 1960s he was a most welcome guest in East Berlin, until he published the heretical Trotzki im Exil in 1970. It was a call for freedom, which he was unable to suppress any longer, as he found life in the German Democratic Republic (GDR) stifling and was gasping at the narrow-mindedness of its leaders. The latter decided to boycott him. Only very few people knew that Weiss was in close contact with Ernest Mandel (1923-1995), a prominent Marxist theoretician and one of the leaders of the Trotskyist Fourth International, when writing this play and fighting gdr censorship. This article deals with this issue, for the very first time.

Trotzki im Exil de Peter Weiss. Le th????tre brave le pouvoir

Jan Willem Stutje, biographe

Peter Weiss naquit en 1916 pr?¨s de Berlin. Sâ??il se fit conna??tre gr??ce ?  ses romans Abschied von den Eltern et Fluchtpunkt, câ??est avec sa pi?¨ce de th????tre La Pers??cution et lâ??assassinat de Jean-Paul Marat repr??sent??s par le groupe th????tral de lâ??hospice de Charenton sous la direction de Monsieur de Sade quâ??il acquit une renomm??e mondiale. Cette pi?¨ce fut ??galement mont??e en Belgique. Die Ermittlung, lâ??oratorio de Weiss sur le proc?¨s dâ??Auschwitz qui se d??roula en 1965 ?  Francfort-sur-le-Main, cristallisa ??galement lâ??attention du monde. Selon les termes du metteur en sc?¨ne r??put?? Erwin Piscator, la repr??sentation eut un impact â??au-del?  du supportableâ??. Sa vie durant, Weiss connut lâ??exil ?  Stockholm o??, en tant que Juif, il avait trouv?? refuge peu avant que la guerre nâ????clate. Dans les ann??es 1960, il fut chaleureusement accueilli ?  Berlin-Est, jusquâ???  la publication en 1970 de sa pi?¨ce dissidente Trotzki im Exil, qui jaillit de sa plume comme un cri de libert?? longuement refoul??, comme une qu??te d??sesp??r??e dâ??oxyg?¨ne dans une Allemagne de lâ??Est communiste oppressante. Pour toute r??ponse, ses dirigeants lui oppos?¨rent un boycott. Seul un cercle tr?¨s restreint savait que Weiss, lors de lâ????criture de sa pi?¨ce et du combat avec les papes de la culture est-allemands, ??tait en contact ??troit avec le Belge Ernest Mandel (1923-1995), un ??minent th??oricien marxiste et ??galement lâ??un des leaders de la Quatri?¨me Internationale trotskiste. Câ??est la premi?¨re fois, dans cette contribution, que des informations sont livr??es ?  ce propos.



Epos van een arbeiderspaleis. Vooruit van volkshuis tot Vlaams cultuurcentrum

Herman Balthazar, eregouverneur provincie Oost-Vlaanderen, em. prof. dr. UGent

Zoals in de meeste Vlaamse steden en gemeenten houdt ook het Gentse stadsbestuur vast aan de gewoonte om op de vooravond van de 11 julifeestdag een academische zitting te organiseren, en wel in de statige Pacificatiezaal van het stadhuis. In 2005 kreeg ik al eens de eer om de gelegenheidstoespraak te houden. Als thema koos ik toen de merkwaardige en eigenlijk belgicistische ontstaansgeschiedenis van ons officieel Vlaams volkslied â??De Vlaamse Leeuwâ??, dat te Gent geschreven en gecomponeerd werd en er ook voor het eerst gezongen werd in de Minardschouwburg op 27 februari 1848.1 Dit jaar vroeg het College van Burgemeester en Schepenen, op voorstel van mevrouw Annelies Storms, schepen van Cultuur, om de toespraak te plaatsen in het kader van het eeuwfeest van het Kunstencentrum Vooruit. Ik vond het een aanlokkelijke uitdaging: enerzijds kon ik het ontstaan van het arbeiderspaleis Vooruit in 1913 situeren op het niveau van de culturele emancipatie van het gewone arbeidersvolk en daarbij vooral de bijzondere en vaak verkeerd ingeschatte rol van Edward Anseele sr. belichten. Anderzijds kon ik voor vandaag en morgen de nieuwe emancipatorische rol van Vooruit belichten als een uniek centrum met een uitstraling tot ver buiten de Vlaamse grenzen.

The Epic Tale of Vooruit. From Peopleâ??s House to Flemish Arts Centre

Herman Balthazar, honorary governor of the East Flanders province and emeritus professor, University of Ghent

It is customary for the Ghent City Council, as for most Flemish city councils, to hold a solemn session on the eve of the Flemish national holiday (11 July). The venue is the stately Pacificatiezaal (Pacification Room) in the city hall. In 2005 Herman Balthazar already had the honour of giving a speech on this occasion. He then chose to talk about the peculiar â??belgicistâ?? origin of De Vlaamse Leeuw (the Flemisch national anthem), which was written and composed in Ghent and sung at the Ghent Minard Theatre for the first time on 27 February 1847. This yearâ??s speech dealt with the Vooruit Arts Centre centennial, at the suggestion of the alderwoman Annelies Storms. Balthazar was tempted to tackle this topic for two reasons: on the one hand, it gave him the opportunity to demonstrate how the Vooruit workersâ?? palace, built in 1913, had its origins in the cultural emancipation of ordinary workers and highlight the substantial â?? yet often misjudged â?? role which Edward Anseele Sr. played in the process. On the other hand, he was able to focus on the new role which Vooruit plays, as a unique Flemish arts centre, whose programme of activities appeals to people around the world.

Epop??e du Palais des Ouvriers. Le Vooruit: Une Maison du Peuple devenue Centre dâ??Arts flamand

Herman Balthazar, gouverneur honoraire de la province de Flandre Orientale, Prof. Em. Dr. ?  lâ??Universit?? de Gand

Lâ??administration de la ville de Gand, tout comme la plupart des villes et communes flamandes, respecte la tradition de la tenue dâ??une s??ance acad??mique la veille de la f??te du 11 juillet, organis??e, qui plus est, dans la majestueuse Salle de la Pacification de lâ??h?´tel de ville. En 2005, nous avons d??j?  eu lâ??honneur dâ??y prononcer une allocution. Nous avions choisi alors de nous exprimer ?  propos de lâ??histoire de la gen?¨se â?? remarquable et ?  vrai dire empreinte de belgitude â??, de notre hymne officiel flamand De Vlaamse Leeuw, ??crit et compos?? ?  Gand et chant?? pour la premi?¨re fois au Th????tre Minard le 27 f??vrier 1848. Cette ann??e, le Coll?¨ge des Bourgmestres et Echevins, sur proposition de madame Annelies Storms, ??chevine de la Culture, nous a pri?? de situer notre discours dans le cadre du centenaire du Centre dâ??Arts Vooruit. Nous y avons vu un beau d??fi: câ????tait lâ??occasion, non seulement, de mettre en parall?¨le la cr??ation en 1913 du Vooruit â?? le Palais des Ouvriers â?? avec lâ????mancipation culturelle des simples ouvriers mais ??galement, et surtout, dâ????clairer le r?´le singulier et souvent mal ??valu?? dâ??Edward Anseele p?¨re. Par ailleurs, nous saisissions ainsi lâ??opportunit?? de mettre en lumi?¨re, au regard du pass?? comme de lâ??avenir, la nouvelle fonction ??mancipatrice du Vooruit en tant que Centre dâ??Arts unique dont le rayonnement d??passe largement les fronti?¨res de la Flandre.



De burgerij saneerde, de arbeider migreerde. Gent 1880-1888: het Zollikofer-De Vigneplan kritisch bekeken

Freddy Vancraeynest, architect op rust

Gent viert dit jaar de honderdste verjaardag van de Wereldtentoonstelling van 1913. Voor die expo werden in de verloederde 19e-eeuwse binnenstad grootse saneringswerken uitgevoerd rond de noord-zuidas van de drie torens en de oost-westas van het Gravensteen-het Pand (1895-1913). Zo werden de ongezonde buurten met een mix van overbevolking en industrie gesaneerd, het mobiliteitsprobleem verder aangepakt en de vergane middeleeuwse glorie ge(re)construeerd. Lang werden die rigoureuze werkzaamheden voorgesteld als een zegen voor de stad en als de enige en beste optie. Naarmate de gevolgen voor zowel de arbeiders als voor het stadsbeeld duidelijker werden, werd de ganse operatie kritischer bekeken en nu, met de viering, worden ze uitvoerig besproken. Ze waren vooral de beste keuze voor de burgerij: die saneerde en flaneerde, de arbeider migreerde. Daarvoor werden nieuwe onteigeningswetten en financieringsconstructies ingevoerd op basis van een economisch liberalisme waar de huidige neoliberalen enkel van kunnen dromen. Die werkzaamheden vormden het sluitstuk op de eerdere saneringen naar aanleiding van het Zollikofer-De Vigneplan (1880-1888). Dit stadsproject, het grootste van de 19e eeuw in Gent, werd meer gestuurd door vastgoedmakelaars dan door een geplande urbanisatie. Een hele wijk werd rigoureus gesaneerd ten koste van de arbeiders-bewoners: ze werden de vergeten saneringsnomaden. Zo transformeerde de burgerij de stad tweemaal: van een middeleeuwse stad tot een vervuild en overbevolkt industriecentrum, om ze daarna te ontdoen van de nefaste industri??le sporen en terug om te vormen tot een burgerlijke stad met middeleeuwse allure.

Redevelopment in Ghent: a Critical Examination of the Zollikofer-De Vigne Project (1880-1888)

Freddy Vancraeynest, retired architect 

Ghent is currently celebrating the 100th anniversary of the World Exposition. This fair became the occasion for a massive redevelopment effort that was bringing new space to the 19th century inner city, which had fallen into decay. Redevelopment (1895-1913) took place along the north-south axis (the three towers) and the east-west axis (Gravensteen-het Pand). Unhealthy and overpopulated neighbourhoods â?? with industrial facilities located in the midst of them â?? were demolished, transport issues were tackled and the former medieval glory was (re)constructed. For many years, this redevelopment effort has been presented as a blessing, as the best possible option, and the only  available option. As the adverse effects of it have become more obvious, both with respect to the inhabitants (workers) and the townscape, it has been examined more critically and, with the centennial, has attracted meticulous attention. In fact the redevelopment was the best option for the bourgeoisie, i.e. the people who were parading up and down new avenues, while workers were forced to move. New expropriation laws were passed and new schemes to attract funding were devised, based on liberal economic thinking contemporary neoliberals can only dream about. The inner-city redevelopment was the final piece of a redevelopment effort that had started in the 1880s with the Zollikofer-De Vigne project. The latter was the largest 19th century redevelopment project, which was rather run by estate agents than urban planners. An entire neighbourhood was ruthlessly redeveloped at the expense of the workers and inhabitants; they ended up as the forgotten nomads of this redevelopment effort. So the city was transformed twice: from a medieval town into a squalid, overcrowded industrial town; and, afterwards, from an industrial town into a bourgeois city with plenty of medieval charm, by removing the remnants of the industrial revolution.

La bourgeoisie assainissait, lâ??ouvrier d??campait. Gand 1880-1888: un regard critique sur le plan Zollikofer-De Vigne

Freddy Vancraeynest, architecte retrait??

Gand c??l?¨bre cette ann??e le centi?¨me anniversaire de lâ??Exposition universelle de 1913. En vue de cette expo, des travaux dâ??assainissement dâ??envergure furent entrepris dans les quartiers d??sh??rit??s du 19i?¨me si?¨cle autour de lâ??axe nord-sud des trois tours et de lâ??axe est-ouest du Gravensteen-het Pand (1895-1913). Lâ??on proc??da ainsi ?  lâ??assainissement de ces quartiers insalubres, industrieux et surpeupl??s; lâ??on continua ?  sâ??atteler au probl?¨me de mobilit?? et lâ??ancienne gloire moyen??geuse fut (re)construite. Longtemps, ces travaux drastiques furent pr??sent??s comme une b??n??diction pour la ville et la meilleure et seule alternative. A mesure que les cons??quences de ces travaux sur les ouvriers et lâ??image de la ville apparurent plus distinctement, un regard de plus en plus critique fut port?? sur lâ??ensemble de cette op??ration et, au jour dâ??aujourdâ??hui, ?  lâ??heure de la c??l??bration, elle fait lâ??objet dâ??intenses d??bats. Il appert que ces travaux furent surtout une aubaine pour la bourgeoisie: elle assainissait et baguenaudait tandis que lâ??ouvrier d??campait â?? Il fut en effet refoul?? sur la base de nouvelles lois dâ??expropriation et de montages financiers instaur??s ?  la faveur dâ??un lib??ralisme ??conomique ?  faire r??ver les n??olib??raux actuels. Ces travaux constitu?¨rent la touche finale des assainissements pr??c??dents entrepris dans le cadre du plan Zollikofer-De Vigne (1880-1888). Ce projet urbain, le plus imposant du 19i?¨me si?¨cle ?  Gand, fut orchestr?? plut?´t par des agents immobiliers que selon un plan d??fini dâ??urbanisation. Tout un quartier fut drastiquement assaini au d??triment de lâ??habitat ouvrier: les travailleurs furent les nomades oubli??s de lâ??assainissement. Ainsi, la bourgeoisie transforma la ville par deux fois: dâ??une cit?? m??di??vale, elle fit un centre industriel pollu?? et surpeupl??, pour ensuite lâ??affranchir des stigmates industriels et la m??tamorphoser ?  nouveau en une ville bourgeoise ?  lâ??allure moyen??geuse.